Heimilisofbeldi eða ofbeldi í nánu sambandi er þegar sá sem beitir ofbeldinu er skyldur eða tengdur þolanda á einhvern hátt. Birtingamyndir slíks ofbeldis geta verið margskonar og oft er erfitt að gera sér grein fyrir ofbeldinu. Allar birtingamyndir ofbeldis í nánum samböndum eiga það þó sameiginlegt að valda ótta og óöryggi hjá þeim sem fyrir því verður.

Eitt helsta einkenni ofbeldis í nánum samböndum það sem kallast nauðungastjórnun, sem felur í sér einhvers konar stjórnun eða kúgun af hendi geranda.  Nauðungarstjórnun er þegar manneskja í nánu sambandi tekur stjórn á lífi annarrar manneskju. Þetta er gert með því að stýra aðgengi að samskiptum við vini og fjölskyldu, fjármálum, samfélagsmiðlum eða öðru sem eðlilegt er að frjáls manneskja hafi forræði yfir.

OFBELDISHRINGURINN

Eitt helsta einkenni ofbeldis í nánum samböndum það sem kallast nauðungastjórnun, sem felur í sér einhvers konar stjórnun eða kúgun af hendi geranda. Ofbeldishringurinn er oftast í þremur þrepum sem mynda vissan vítahring. Þessi þrep eru ekki alltaf alveg skýr en má lýsa á eftirfarandi hátt.

Spennustigið

Ofbeldi í nánum samböndum byrjar sjaldnast skyndilega. Oft byrjar það með tímabili þar sem spenna smám saman byggist upp í sambandinu. Andrúmsloftið verður þungt og ófyrirsjáanlegt og þolandinn getur fundið fyrir stöðugri óvissu um hvernig gerandinn muni bregðast við. Smám saman byrjar spenna að byggjast upp í sambandinu.

Gerandinn getur orðið pirraður, gagnrýninn eða stjórnandi og andrúmsloftið verður ótryggt.

Þolandinn reynir oft að róa aðstæður og forðast ágreining, en spennan heldur áfram að aukast.

Árásarstigið

Þegar spennan hefur safnast upp getur hún brotist út í árásarstigi. Þá kemur ofbeldi fram, sem getur verið líkamlegt, andlegt, kynferðislegt eða fjárhagslegt.

Þetta stig getur verið stutt en mjög alvarlegt. Þolandinn getur upplifað mikinn ótta, ringulreið og vanmátt og reynir oft að verja sig eða stöðva aðstæðurnar á einhvern hátt.

Hveitibrauðsdagar

Eftir ofbeldi geta fylgt tímabil þar sem gerandinn sýnir eftirsjá, biður afsökunar og lofar að hlutirnir muni breytast. Hann getur verið sérstaklega hlýr, umhyggjusamur eða gefið gjafir.

Þetta getur vakið von hjá þolandanum um að ofbeldið sé liðið hjá og að sambandið geti batnað

Afneitun

Eftir ofbeldið kemur oft tímabil þar sem reynt er að útskýra eða gera lítið úr því sem gerðist. Gerandinn getur afsakað hegðun sína, kennt öðrum um eða sagt að þetta hafi verið einstakt atvik.

Þolandinn getur einnig reynt að skilja eða réttlæta hegðun gerandans, sérstaklega ef sambandið byggist á sterkum tilfinningum eða sameiginlegu lífi. Sambönd eru flókin og tilfinningaleg tengsl geta gert það mjög erfitt að sjá aðstæður skýrt utan frá.

Þetta stig getur því leitt til þess að ofbeldið virðist minna alvarlegt en það var í raun.

Að þekkja mynstrið getur hjálpað til við að skilja hvernig ofbeldi þróast og hvers vegna það getur verið erfitt að rjúfa hringinn. Hringrásin getur endurtekið sig aftur og aftur, þess vegna er mikilvægt að þekkja mynstrið.

Á eitthvað af neðantöldu við um þig og maka þinn?

Athugaðu að hér er ekki um próf að ræða sem gefur niðurstöðuna „já“ eða „nei“. Eftirfarandi fullyrðingar geta hins vegar hjálpað þér við að átta þig á eðli sambandsins.

  • Hefur þú orðið hrædd/ur við maka þinn?
  • Hefur þú orðið hrædd/ur þegar hann er undir áhrifum áfengis eða eiturlyfja?
  • Hefur makinn reynt að koma í veg fyrir að þú farir þangað sem þú vilt fara?
  • Hefur hann reynt að koma í veg fyrir að þú stundir vinnu, skóla eða áhugamál?
  • Skipar hann þér fyrir?
  • Krefst hann þess að þú hlýðir sér?
  • Hefur hann sagt (beint eða óbeint) að þú getir ekki bjargað þér án hans/hennar?
  • Hefur maki þinn verið að fylgjast með þér?
  • Ásakar makinn þig um að vera sér ótrú?
  • Er hann gagnrýninn á þig, vini þína og/eða fjölskyldu?
  • Hefur hann sagt að „eitthvað sé að þér”, jafnvel að þú sért „geðveik/ur”?
  • Hefur þú óttast maka þinn undir einhverjum kringumstæðum?
  • Verður hann reiður ef þú mótmælir honum eða ert á annari skoðun?
  • Eru hlutirnir (t.d. ástæða rifrildis) oftast þér að kenna?
  • Hefur hann gert lítið úr þér fyrir framan aðra?
  • Hefur hann yfirráð yfir fjármálum ykkar?
  • Hefur þér fundist þú þurfa að stunda kynlíf til að „hafa makann góðan?“
  • Hefur maki þinn viljandi eyðilagt persónulegar eigur þínar?
  • Hefur hann ógnað þér með svipbrigðum, hreyfingum eða bendingum?
  • Hefur hann hótað að skaða þig, sjálfan sig og/eða börnin?
  • Hefur hann öskrað á þig og/eða börnin?
  • Hefur hann ýtt við þér/hrint þér eða slegið til þín og/eða barnanna?
  • Hefur hann eða slegið/barið þig og/eða börnin?
  • Hefur hann hótað að skaða sig og/eða svipta sig lífi?

Á þessari síðu er reynt að hafa textann auðlesanlegan, það er þess vegna sem ekki er alltaf tekið sérstakt tillit til kyngervis eða kynhneigðar í orðavali.